Co znaczy essa, beka i sigma?

Każde z tych słów obsługuje inną robotę. Essa jest reakcją na sytuację, beka jest oceną sytuacji, sigma jest oceną człowieka. Dlatego tylko sigma potrafi zaboleć, a essa nie potrafi w ogóle. Poniżej znaczenia, pochodzenie i status w materiałach PWN, każde z osobna.

Tak, choć nie w tym słowniku, o który zwykle chodzi. W Słowniku języka polskiego PWN żadne z tych trzech słów nie ma zwykłego hasła. Mają je za to w słowniku plebiscytu Młodzieżowe Słowo Roku, prowadzonym przez Wydawnictwo Naukowe PWN, a beka dodatkowo w Wielkim słowniku języka polskiego PAN, gdzie jest opisana jako potoczny „stan rozbawienia”^[4]. Konkurencyjne definicje w sieci nie wspominają o plebiscycie ani razu, co jest o tyle zabawne, że to jedyne miejsce, w którym te słowa mają datowany, podpisany opis.

Beka pojawiła się tam pierwsza. Zgłoszono ją w 2016 roku, w pierwszej polskiej edycji plebiscytu, i zajęła trzecie miejsce ex aequo z „masakrą” oraz powitaniem „gitara siema”, za „sztosem” i rodziną wyrazów od „ogarnąć”^[5]. Hasło w słowniku PWN nosi datę 9 grudnia 2016 roku i komentarz jednego z jurorów: „Beki nie trzeba przedstawiać. Dodajmy tylko, że oprócz niewinnej zabawy może to być także wyśmiewanie, np. mieć bekę z kogoś”^[2].

Essa przechodziła przez plebiscyt trzy razy, w 2018, 2021 i 2022 roku, i dopiero za trzecim razem wygrała. Wyniki ogłoszono 7 grudnia 2022 roku: essa dostała prawie 24 tysiące głosów, a w całym głosowaniu wzięło udział ponad 250 tysięcy osób. Nagrodę Jury dostała wtedy „odklejka”^[6]. Sigma powtórzyła ten schemat dwa lata później: zgłaszana w 2022, 2023 i 2024 roku, w 2023 przegrała z „rel”, a 10 grudnia 2024 roku wygrała z wynikiem ponad 20 tysięcy głosów, przed „azbestem” i „czemó”^[7].

Uszeregowane według jednego jawnego kryterium, czyli daty najstarszego datowanego śladu w materiałach PWN:

1. Beka, 31 grudnia 2015. Pytanie o jej pochodzenie trafiło do poradni językowej PWN jeszcze przed pierwszym plebiscytem^[8].
2. Essa, 13 grudnia 2018. Data pierwszej wersji hasła plebiscytowego, z definicją „okrzyk radości, słowo na każdą okazję”^[1].
3. Sigma, 2022. Pierwsze zgłoszenie do plebiscytu i miejsce w finałowej dwudziestce tego samego roku, w którym wygrała essa^[9].

Nie wiadomo. To jest cała uczciwa odpowiedź i warto ją postawić przed wersjami, bo w sieci krążą co najmniej trzy, każda podana tonem pewnika i każda bez źródła. Zamiast dokładać czwartą, pokazujemy, gdzie się rozjeżdżają.

Wersja pierwsza: parkiet techno. Bartek Chaciński, członek kapituły plebiscytu, mówił po ogłoszeniu wyników w 2022 roku, że essa to żadna nowość: okrzyk wznoszony na polskich imprezach tanecznych już w latach dziewięćdziesiątych, wtedy gdy zabawa sięgała zenitu^[10].

Wersja druga: rap i Szczecin. Słowo spopularyzował raper Wini, który nagrywał z nim utwory i zrobił z niego swój znak firmowy. Sam jednak twierdzi, że go nie wymyślił, tylko przechwycił: usłyszał je w Szczecinie, na imprezie, od starszych kolegów^[11]. To ważny szczegół, bo połowa tekstów w sieci przypisuje mu autorstwo.

Wersja trzecia: angielskie „easy”. Essa jako zniekształcone easy, okrzyk podkreślający, że zadanie okazało się łatwe. Do tej wersji dokleja się zwykle gest towarzyszący essie, czyli wyprostowany kciuk i mały palec, opisywany jako dawne pozdrowienie surferów^[10].

Te wersje się nie wykluczają i prawdopodobnie właśnie w tym rzecz. Essa wraca falami od trzydziestu lat i za każdym razem podpina się pod inne środowisko, więc pytanie „kto to wymyślił” może po prostu nie mieć odpowiedzi. Żaden słownik jej nie podaje.

Trzy wersje pochodzenia, zero źródeł. Uczciwa etymologia essy kończy się na słowie „niepewne”.

Tylko sigma. Termin sigma male wprowadził amerykański bloger Vox Day wpisem z 16 maja 2010 roku, opisując sigmę jako outsidera, który nie gra w społeczną grę, a mimo to wygrywa. Poza wąskie środowisko wyszedł dopiero 25 stycznia 2021 roku, po wątku na Twitterze, który w dobę zebrał ponad 190 tysięcy polubień, i to w tonie kpiny, nie podziwu^[12]. Do polskiego czatu sigma przyszła więc już jako mem z siebie samej.

Beka ma za to własną kłótnię, i to na poziomie akademickim. Wielki słownik języka polskiego PAN zapisuje przy niej „niejasne”, ostrożnie typując czasownik „beczeć” w znaczeniu „beczeć ze śmiechu”, tak jak w „ryczeć ze śmiechu”^[4]. Poradnia językowa PWN odpowiada inaczej: 31 grudnia 2015 roku prof. Katarzyna Kłosińska z Uniwersytetu Warszawskiego uznała za najbardziej prawdopodobne wyprowadzenie beki od skrótu B.K., czyli „bez komentarza”, dopisywanego pod żartami na forach dyskusyjnych^[8].

Dwie instytucje, dwie wersje, żadnej pewności. Trudno o lepszy dowód na to, że slang wymyka się temu, co ma go opisywać.

Prawie zawsze wtedy, gdy słowo pada o osobie, a nie o sytuacji. Sigma przeszła tę drogę najszybciej: powstała jako komplement w środowisku, które traktowało męskie archetypy serio, a spopularyzowała się jako kpina z tego środowiska. Dlatego „ale z ciebie sigma” czyta się dziś domyślnie jako żart, i to zwykle o kimś, kto się właśnie postawił bez potrzeby albo odmówił bez wyjaśnienia.

Beka ma z kolei jedną cichą granicę, którą PWN zaznacza w samym haśle: między „niezła beka” a „beka z niego” leży różnica między śmiechem a wyśmiewaniem^[2]. To ten sam mechanizm, który opisywaliśmy przy kropce na końcu wiadomości: forma się nie zmienia, zmienia się to, na kogo jest wycelowana.

Essa jest z tej trójki najbezpieczniejsza, bo nie ocenia nikogo. Ironicznie brzmi tylko wtedy, gdy odpowiada się nią na cudzy kłopot, i wtedy brzmi dokładnie tak, jak brzmi „no spoko” po dłuższej opowieści.

Reguła jest jedna i nudna: te słowa działają jako reakcja, nie jako ozdobnik. Essa, napisana po dobrej wiadomości, jest reakcją. Essa wstawiona w środek zdania, żeby zdanie brzmiało młodziej, jest kostiumem, i słychać ją jak kostium. To samo dotyczy sigmy, z tą różnicą, że sigma użyta serio, jako pochwała cudzej niezależności, brzmi dziś jak motywacyjny cytat z tapety na telefon.

Drugi sygnał jest jeszcze prostszy: nie odmieniamy tego, czego nie odmienia się w czacie, i nie tłumaczymy tego, czego nikt nie tłumaczy. „Mieć essę” i „być na essie” to formy, które PWN odnotowuje jako najpopularniejsze połączenia^[1]. „Odczuwać essę” natomiast nie istnieje i każdy to słyszy.

Trzeci sygnał dotyczy stawki. Beka i sigma o konkretnej osobie działają wyłącznie tam, gdzie obie strony wiedzą, że to żart. W rozmowie, w której nie ma zapasu żartu, ta sama beka wychodzi jako ocena, a oceny w czacie mają długi ogon: zostają w historii rozmowy i czyta się je potem bez tonu głosu, który je łagodził.

Slang starzeje się w miesiącach, więc to hasło ma datę. Stan na 7 sierpnia 2026 roku, przegląd kwartalny. Jeśli za rok sigma będzie brzmiała jak „sztos” z 2016, ta linijka będzie pierwszą, którą poprawimy. Resztę tego, co da się wyczytać z historii rozmów, trzymamy w hubie analiza czatu.