Co znaczy „hmm" w rozmowie?

Hmm należy do rodziny dźwięków, które w mowie nie są słowami, a mimo to wykonują robotę pełnych zdań. Nigel Ward opisał je w 2006 roku w „Pragmatics & Cognition” jako osobny podsystem wokalny z własnymi regułami składania, obsługujący między innymi kontrolę zabierania głosu, negocjowanie zgody i sygnalizowanie, że nadawca zrozumiał^[2]. W czacie ten podsystem został przepisany na litery, a hmm jest jego najczęstszym polskim reprezentantem obok samego hm.

Polskie źródła podają w tej sprawie połówki. Korpus Języka Polskiego PWN zwraca dla hasła Hmm 147 wyników: same zdania z książek i prasy, bez jednej linijki wyjaśnienia, co ten wyraz robi^[3]. Wikisłownik robi odwrotnie i podaje definicję, po czym otwiera nagłówek „przykłady”, pod którym nie ma niczego^[4]. Jedyne miejsce, gdzie leży i definicja, i pięć cytatów użycia, to Wielki słownik języka polskiego PAN, tyle że hasło stoi tam pod „hm”^[1]. Kto szuka dokładnie tak, jak to słowo zapisuje w rozmowie, na WSJP zwykle nie trafia. Na pytanie praktyczne, czyli co właściwie odpisać, odpowiadają w wynikach głównie strony angielskie.

Zestawienie jest o tyle zabawne, że wszystkie trzy źródła mają rację. Definicja słownikowa jest poprawna i bezużyteczna naraz, bo opisuje wyraz, a nie sytuację. Nikt nie wpisuje w wyszukiwarkę „hmm”, żeby poznać część mowy. Wpisuje, bo dostał to od kogoś konkretnego, o konkretnej porze, po konkretnym zdaniu, i chce wiedzieć, czy właśnie coś się zepsuło.

Bo punktem odniesienia jest nadawca. To, jak ta osoba pisze na co dzień, ustawia poziom, względem którego czyta się każdą jej kolejną wiadomość. Ktoś, kto zwykle odpowiada akapitem, wysyłając jedno hmm robi zjazd o kilkadziesiąt słów w dół i to jest komunikat. Ktoś, kto zawsze pisze dwa wyrazy, nie zmienił niczego. Znaczenie siedzi w odległości od normy.

W pierwszej rozmowie hmm jest wyłomem. W drugiej jest środą. Żadna definicja tego nie rozstrzygnie, bo obie wiadomości mają identyczną treść, identyczną długość i identyczną pozycję w wymianie. Różnicę robi wyłącznie tło.

Hmm nie znaczy nic samo w sobie. Znaczy tyle, o ile jest krótsze od zwykłej wiadomości tej osoby.

Ta linia bazowa jest akurat rzeczą policzalną i PodTeksT liczy ją osobno dla każdej strony rozmowy. Do porównania z pojedynczym hmm potrzebne są trzy wielkości: średnia długość wiadomości danej osoby, mierzona i w słowach, i w znakach; miesięczny trend tej długości, który pokazuje, czy ktoś skraca się z miesiąca na miesiąc; oraz typowy czas odpowiedzi po przerwie. Ostatnia z nich liczona jest inaczej, niż podpowiada odruch, bo zwykła mediana czasu odpowiedzi wychodzi na realnych rozmowach około 10 sekund i mierzy głównie serie szybkich wymian, a nie to, ile faktycznie czeka się na odpisanie. Więcej o tej różnicy w tekście Czas odpowiedzi w związku.

Po tym, co stoi obok. Sam wyraz jest identyczny we wszystkich czterech rejestrach, więc czyta się jego sąsiedztwo: czas odpowiedzi względem zwykłego tempa tej osoby, długość jej poprzednich wiadomości oraz to, czy Twoja wiadomość była pytaniem, czy propozycją. Poniżej cztery rejestry uszeregowane według jednego kryterium, jakim jest rosnący dystans nadawcy wobec tematu.

Sygnał czasowy ma z tej trójki najlepsze zaplecze w badaniach nad rozmową. Kobin Kendrick i Francisco Torreira przeanalizowali 195 przypadków w nagraniach rozmów telefonicznych i pokazali, że wśród przejść trwających 700 milisekund albo dłużej odpowiedzi niepreferowane, czyli odmowy i zastrzeżenia, pojawiają się częściej niż przy przejściach krótszych^[5]. W mowie te 700 milisekund wystarcza, żeby druga strona usłyszała kłopot. Czat rozciąga tę samą mechanikę na minuty i godziny, ale zasada zostaje: nie mierzy się ciszy zegarem, tylko odległością od zwykłego tempa tej konkretnej osoby. Kwadrans od kogoś, kto odpisuje w pół minuty, znaczy więcej niż trzy godziny od kogoś, kto zawsze odpisuje wieczorem. Rozwinięcie tego wątku znajdziesz w tekście Ile czekać na odpowiedź.

Odpowiedz czymś, co zostawia drugiej stronie tanie wyjście, i nie żądaj wyjaśnienia samego hmm. Pytanie „co znaczy to hmm” brzmi jak wezwanie do tłumaczenia się i zamienia wahanie w konflikt, którego przed chwilą nie było. Poniżej pięć odpowiedzi uszeregowanych według jednego kryterium: ile każda z nich wymaga od drugiej strony, od zera do rozmowy o rozmowie.

1. Nic. Wymaga zera i bywa najlepsze, choć najtrudniejsze do wytrzymania. Działa, bo hmm często jest myśleniem na głos, a myślenie na głos przerwane pytaniem zamienia się w spór o ton. Właściwe, gdy druga strona i tak zwykle wraca sama.
2. „no?” albo „i?”. Zaprasza do dokończenia myśli i nic więcej. Działa, bo nie nazywa hmm-a, więc nikt nie musi go bronić. Właściwe przy namyśle.
3. Danie wyjścia, czyli „możemy wrócić do tego jutro”. Wymaga jednego skinięcia głową. Działa, bo zdejmuje presję natychmiastowej decyzji, a temat zostawia otwarty. Właściwe przy zamknięciu tematu.
4. Powtórzenie konkretu jako wyboru, na przykład „ta sobota czy wolisz następną”. Wymaga decyzji, ale najtańszej z możliwych. Działa, bo wymijanie żywi się brakiem konkretu, a jedna z dwóch opcji jest łatwiejsza do wskazania niż odpowiedź na otwarte pytanie. Właściwe przy wymijaniu.
5. Nazwanie własnej niepewności, czyli „nie wiem, jak to czytać”. Wymaga najwięcej, bo otwiera rozmowę o rozmowie. Działa, bo mówi o Tobie, nie stawia diagnozy drugiej stronie i nie wymusza obrony. Właściwe przy sceptycyzmie.

Osobno rzecz, której lepiej nie robić. Odpisanie krótkim „ok.” z kropką na końcu wygląda na neutralne, a w rozmowie, gdzie kropek się nie stawia, czyta się jako zatrzaśnięcie drzwi. Dokładnie ten mechanizm opisaliśmy w tekście Kropka, która zabija: krótkie odpowiedzi zakończone kropką są oceniane jako mniej szczere niż te same odpowiedzi bez niej, przy czym efekt dotyczy wiadomości tekstowych, a nie notatek pisanych ręcznie^[6]. Hmm plus „ok.” to dwa chłody pod rząd i rozmowa zwykle na tym się kończy.

Tym, że jako jedyne z tej czwórki nie zamyka tury. „Aha” znaczy przyjąłem do wiadomości, „ok” to zgoda bez entuzjazmu, „spoko” to zgoda z dystansem, a wszystkie trzy stawiają kropkę nad tematem. Hmm zostawia go otwartym i właśnie dlatego boli inaczej: nie odmawia, nie zgadza się i nie kończy, tylko zawiesza. Krótkie odpowiedzi w rozmowie najlepiej więc porządkować po tym, co każda z nich robi z kolejką mówienia. Temperatura jest wtórna.

Jest w tej rodzinie jedna asymetria. Znaczniki tonu w polskim czacie dzielą się na te, które własne zdanie łagodzą, i te, które cudze kwitują. XD doklejone do własnego zdania obniża jego stawkę, o czym pisaliśmy w haśle Co znaczy XD. Hmm nie łagodzi niczego swojego, bo zwykle nie ma przy sobie żadnego swojego zdania. Stoi samo, w odpowiedzi na cudze, i to jest cała jego siła rażenia.

Słownik polskiego czatu opisuje znaki, które w rozmowie robią robotę tonu głosu, a same w sobie nie znaczą prawie nic. Całą mapę tego, co da się wyczytać z historii rozmów, trzymamy w hubie analiza czatu.